فعالیت های عمرانی، ازجمله سدسازی باوجود تخریب محوطه ها در طی چند دهۀ اخیر موجب شده که فرصتی برای کاوش محوطه های باستانی نیز به وجود آید؛ ازجمله سدهایی که تعداد زیادی محوطه در محدودۀ آبگیر آن کاوش شد، سد چَم شیر در شهرستان گچساران واقع در استان کهگیلویه وبویراحمد است. در محدودۀ حوضۀ آبریز سد باتوجه به بررسی و کاوش های صورت گرفته در دهۀ 1390 و سال 1401ه‍. ش. محوطه های زیادی مربوط به دوران پیش و پس از اسلام شناسایی شده است. یکی از این محوطه های با ارزش که در طی کاوش نجات بخشی سال 1401 به همراه 17 محوطۀ دیگر مورد کاوش قرار گرفت، محوطۀ شمارۀ 33 است. هرچند مدت زمان کافی برای ارائه طرح پرسش و در ادامۀ کاوش هدفمند در محوطه نبود، با این وجود طی بررسی و کاوش انجام شده و باتوجه به آثار معماری و فرهنگی، مشخص شد که این محوطه در طی سده های نخستین اسلامی تا دورۀ پهلوی به عنوان یک استقرار موقت توسط کوچ نشینان منطقه مورداستفاده بوده است. در پایان فعالیت باستان شناختی در این محوطه، یک بافت روستایی شامل: خانه ها، مسجد، گورستان و بنایی منفرد با کاربری نامشخص کشف، کاوش و مستندنگاری شد. تمام ساختارهای معماری این بافت روستایی از مصالح بومی، قلوه و لاشه سنگ بود. از این فعالیت تعداد زیادی سفال، چند عدد قطعه شیشه و یک عدد سکۀ بسیار مستعمل و ناخوانا به دست آمد. به نظر می رسد این روستا، به طور فصلی مورداستفاده قرار می گرفته است. هدف از کاوش در این محوطه ضمن فعالیت های نجات بخشی، شناخت و مستندنگاری فضاهای معماری این محوطه و تحلیل داده های به دست آمده می باشد. پژوهش حاضر براساس روش توصیفی-تحلیلی بوده و داده های آن ازطریق فعالیت میدانی و مطالعۀ منابع کتابخانه ای جمع آوری شده است.

از دو دهه پیش با افزایش پروژه های عمرانی سدسازی در ایران، بخش عمد های از محوطه های باستانی و تاریخی کشور به زیر آب رفتند. از آنجائی که همواره تعامل مطلوبی مابین سازمان میراث فرهنگی با سایر سازمان ها و ارگان ها وجود نداشته، بودجه اختصاص یافته به مطالعات و پژوهش های محوطه های پشت سدها همواره با تاخیر و اولویت آخر بوده است. تبعات چنین وضعیتی، کاوش های اضطراری ضرب الأجلی و سریع است که در برخی مواقع چنین شتاب زدگی در کاوش ها مسلما کیفیت مطالعات را تا حد زیادی پایین می آورد.از دید علمی و تخصصی، و با توجه به تجربه سرپرستان کاوش در این حوزه، عموما بر این باورند که صرف کاوش ضرب الأجلی، تنها و مطمئن ترین راه برای حفظ و صیانت از میراث فرهنگی چندین هزارساله نیست. چراکه با توجه به وقت کم و عدم بودجه کافی برای پروژه های باستان شناختی سد، مسلما بخش اندکی از محوطه های باستانی مورد کاوش قرار می گیرند. تجربه کاوش های انجام شده در سد های مختلفی ازجمله سد سیوند، سیمره، گتوند و غیره نشان می دهد که از مجموع بیش از یک صد محوطه پشت سدها، تنها تعداد انگشت شماری در طی یک یا دو فصل مورد کاوش قرار گرفته اند که آن هم شاید کمتر از 10 درصد هرکدام از محوطه های کاوش شده است که طبیعتا نمی تواند راهکار مناسبی جهت انجام پروژه های مطالعاتی باشد. همچنین استفاده از قایق یا بلم جهت رفتن سر محوطه ها و نیز مشکلات عدیده دیگر که در این راستا گریبان گیر متخصصان باستان شناسی است، می بایست بر شتاب زدگی کاوش های اضطراری افزود.باز کردن گمانه های مختلف با ابعاد 2×2 یا 5×5 یا 10×10 متر و غیره زمینه را جهت نفوذ آب سد به عمق محوطه ها فراهم می سازد. اما تجربه مهر و موم های اخیر نشان می دهد که عمر این سدها بیش از یک سده نیست و اصولا بعد از مدتی که کارایی سدها پایین می آید آرام آرام این سدها رها شده و آب از پشت سدها خالی می گردد. نمونه های زیادی در مورد خشک شدن رودها و بیرون آمدن چندین محوطه باستانی در زیر یا بستر رودخانه وجود دارند که نشان می دهند نه تنها این محوطه ها در طول سالیان متمادی با وجود در زیر آب ماندن از بین نرفته اند، بلکه زمینه مساعدی جهت مطالعه این آثار در عصر حاضر فراهم گردیده است. تنها آسیبی که در طی این سال ها به این محوطه ها وارد آمده، نفوذ آب و شکل گیری یک لایه سیاه و خاکستری رنگی است که در لایه های سطحی محوطه ها قابل مشاهده است. پس می توان چنین نتیجه گیری کرد که در صورت یک مرمت صحیح و علمی به منظور جلوگیری از نفوذ آب به مدت یک سده، شاید بتوان زمینه مساعدی جهت حفاظت محوطه های پشت سدها فراهم ساخت...

0

یکی از محوری ترین موضوعات در ادیان و مذاهب عالم، حتی در مکاتب و نحله های فکری- فلسفی جهان، موضوع نجات بخشی است؛ چه اینکه هر دین و مذهبی، طریقه اعتقادی و عملی خود را تنها طریقه نجات و رستگاری می دانسته است. یهود تنها راه نجات را دین برگزیده خود می داند. در درون این دین نیز فرقه های متعدد آن هر یک با نفی نجات از طریق غیر خود، تنها عقیده و عمل خود را راه سعادت معرفی کرده است. در ادیان دیگر همچون مسیحیت و اسلام و حتی ادیان غیر توحیدی نیز همین ادعا وجود داشته است.نوشتار حاضر ضمن اشاره به ادعای نجات بخشی در مذهب شیعه، به عقلانیت حقانیت آن می پردازد و سعی می کند زوایای این موضوع را روشن سازد؛ بنابراین برای بررسی و تحلیل این ادعا، ابتدا به ذکر برخی مستندات اسلامی در اثبات آن می پردازد، سپس با یادآوری چند اصل منطقی و دینی غیرقابل تردید، و تبیین و تحلیل عقلانی آنها، زوایای موضوع را روشن می سازد. آن گاه با طرح بحث عدم انفکاک دنیا و آخرت در مرحله حق یابی و انفکاک آن در قدرت عمل از یک سو و تفکیک ولایت باطنی و ولایت ظاهری از سوی دیگر، امکان وصول به حقانیت را منحصر در دنیا ندانسته است؛ لذا در عین حال که عقلانیت اعتقاد شیعه در نجات بخشی را اثبات می کند، امکان وصول به رستگاری را برای پیروان ادیان و مذاهب دیگر هم نفی نمی کند.

محوطۀ باستانی سرچم در جنوب غربی استان کردستان (منطقۀ هورامان) در غرب ایران واقع شده است. این محوطه به عنوان بخشی از پروژۀ نجات ­بخشی باستان ­شناسی سد داریان (DDASP) در سال 1394ه‍.ش. کاوش شد و یک محوطۀ چند دوره ­ای با نهشته­ های چهار دورۀ باستان ­شناسی را نشان می­ دهد. هدف این پژوهش، ارائه یافته­ های حاصل از کاوش و معرفی دوره­ های مختلف شناسایی شده آن است. توالی فرهنگی محوطه شامل دورۀ مس ­وسنگ میانی (مرحلۀ سه­ گابی)، عصر مفرغ میانی و جدید و عصر اشکانی/ساسانی است. سفال های دورۀ مس وسنگ میانی به دست آمده از محوطۀ سرچم با سفال های دورۀ سه­ گابی منطقۀ زاگرس مرکزی؛ و به همین ترتیب سفال های دورۀ مفرغ با منطقۀ شمال غرب ایران، آناتولی و نیز با نمونه ­های فاز پایانی گودین III دارای تشابه است. کاوش در محوطۀ سرچم برای نخستین بار داده هایی از دورۀ میانه و جدید عصر مفرغ در استان کردستان را آشکار ساخت. سفال های به دست آمده دال بر این است که برخی از ظروف خاکستری که قبلاً به دورۀ آهن I نسبت داده می­ شد، از عصر مفرغ منشأ گرفته­ است. لایۀ فوقانی این محوطه، هرچند تا حد زیادی آشفته بود، دارای سفال هایی از دوران اشکانی/ساسانی است. این مطالعه بر اهمیت باستان ­شناختی سرچم تأکید و به درک تاریخ فرهنگی منطقه کمک می­ کند.

با توجه به احداث پتروشیمی ابن سینای فامنین در استان همدان، محوطه ی باستانی حاجی خان در بخش میانی آن قرار گرفته بود. به دلیل اهمیت احداث پروژه و هم چنین قرار گرفتن محوطه ی باستانی در بخش میانی آن ضروری بود تا پژوهش های باستان شناختی در آن انجام گیرد؛ بنابراین برنامه ی پژوهشی فصل اول کاوش نجات بخشی در محوطه ی حاجی خان در زمستان 1395 و بهار 1396 انجام گرفت. محوطه ی باستانی حاجی خان در فاصله ی 2 کیلومتری روستای زرقان قرار دارد و دیوارهای پتروشیمی ابن سینای فامنین آن را محصور کرده اند و در فاصله ی 17 کیلومتری از شهر فامنین در استان همدان واقع گردیده است. اهداف اصلی این پژوهش ارائه ی نتایج کاوش و بحث در مورد کاربری و گاهنگاری است. پژوهش حاضر دارای رویکرد توصیفی-تحلیلی است و گردآوری اطلاعات به روش میدانی و کتابخانه ای انجام گرفته است. انجام کاوش در این محوطه منجر به شناسایی معبد و نیایشگاهی از دوره ی مادها گردید. این سازه ی خشتی دارای نقشه ی کاملا چلیپایی است که با نقشه ای از پیش طراحی شده، 7 فضای معماری را دربر گرفته است که از طریق درگاهی و ورودی ها به همدیگر متصل می شوند. از مهم ترین اجزاء و عناصر معماری یافت شده از این معبد می توان به سکوی آتشدان مطبق، دیوارک جداکننده و سکوهای خشتی گرداگرد فضاهای شماره ی یک و دو اشاره کرد. در این معبد طاقچه های تزیینی، اثر انگشتان سازندگان معبد برروی تمام سطوح دیواره ها و خشت ها، پوشش کاهگل و اندود سفید رنگ برروی آن شناسایی شده است. معبد مادی نویافته حاجی خان از نظر عناصر و اجزاء معماری و یافته های سفالی قابل مقایسه با سایر محوطه های دوره ی ماد و آهن III از جمله: تپه نوشیجان، گونسپان تپه، تپه یلفان، موش تپه، باباجان تپه و گودین تپه است.

گورستان سَرند-دغدغان در نزدیکی روستای دغدغان از توابع شهرستان هریس در استان آذربایجان شرقی واقع شده است. این گورستان در روند عملیات راه سازی شناسایی شد که در نتیجۀ کاوش باستان شناختی در این گورستان تعداد 30 گور سالم و 6 گور نیمه سالم شناسایی، کاوش و مستندنگاری گردید. نخستین فصل کاوش باستان شناختی در این محوطه، هرچند در راستای نجات بخشی آثار متمرکز بوده است؛ با این حال نتایج پژوهش نشانگر جایگاه این منطقه در مطالعات عصر آهن شمال غرب ایران است. در پژوهش حاضر تلاش شده است که با تکیه بر پژوهش های میدانی و مطالعات کتابخانه ای به پرسش های پیشِ رو پاسخ علمی داده شود؛ الف) گاهنگاری گورنهاده های گورستان سَرند-دغدغان متعلق به کدام دوران است؟ ب) گورنهاده های گورستان سرند-دغدغان قابل مقایسه با یافته های کدام محوطه هاست؟ در این نوشتار، عموماً سعی بر این است؛ تا ضمن بررسی تدفین و سنت های مرتبط با آن، گورنهاده های محوطه را براساس گونه شناختی با سایر محوطه های هم عصر ایران و مناطق همجوار موردمطالعه و مطالعۀ تطبیقی قرار دهد. نتایج پژوهش نشان می دهد که براساس گورنهاده های به دست آمده به خصوص داده های سفالی، می توان گورستان سرند-دغدغان را یکی از گورستان های عصر آهن منطقۀ شمال غرب ایران دانست که شواهد باستان شناختی آن قابل مقایسه با برخی از گورنهاده های محوطه های عصر آهن I و II ایران، جمهوری آذربایجان و شرق ترکیه است. برمبنای همین گونه شناختی، گاهنگاری نسبی این گورستان را 1250- 800 پ.م. پیشنهاد نمود؛ و تداوم فرهنگی از عصر آهن I به II در این گورستان قابل مشاهده است؛ هم چنین براساس نتایج کاوش باستان شناختی می توان گفت که ازنظر ساختارهای معماری میان گورهای آهن I با آهن II شباهت های بسیاری وجود دارد و عمدۀ تفاوت آن در برخی گورنهاده ها به خصوص ظروف آب ریزدار قابل مشاهده است.

گورستان تاج امیر بر دامنه جنوبی رشته کوه دنا و در شرق یاسوج در استان کهگیلویه و بویراحمد جای دارد. این گورستان به دنبال پی ریزی ساختمان کتابخانه دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در 1388 شناسایی شد. ساخت و سازهای گسترده دانشگاه علوم پزشکی یاسوج در دهه 80 خورشیدی سبب تخریب بخش هایی از این گورستان شد. پراکندگی گورهای تخریب شده در گستره ای بیش از هفت هکتار است و آنچه امروزه از گورستان باقی مانده کمتر از سه هکتار است. کاوش و مستندنگاری شانزده گور در بخش شمالی گورستان و بررسی ژئوفیزیک به وسعت دو هکتار از نتایج فصل نخست بود. پوشش قلوه سنگی و خرپشته ای فضای چاله تدفین، دیواره سنگ چین چاله تدفین، ورودی چاله تدفین، تاج یا نشانه گور و فضای جلوی ورودی چاله تدفین، واحدهای ساختاری گوناگون هر گور بودند که در روند گزارش آنها به صورت جداگانه توصیف و مستندنگاری شدند. هدایای تدفینی در بردارنده ظروف سفالی، فلزی و سنگی، ابزارهای سنگی، زیورآلات و جنگ-افزارهای مفرغی و سنگی بودند. به نظر می رسد بر اساس شواهد باستان شناختی می توان گورستان تاج امیر را یکی از گورستان های اقوام یا گروه های کوچ رو عیلامی نیمه نخست هزاره دوم پ.م دانست.

در پاییز سال 1393 ه. ش، هنگام عملیات لوله گذاری فاضلاب شهری در بافت تاریخی تهران، داده ها و مواد فرهنگی یافت شد. در پی بازدید باستان شناسانی از پژوهشکده باستان شناسی یکی از نویسندگان مقاله حاضر به عنوان سرپرست پروژه یادشده در محلی که آثار و مواد فرهنگی فراوانی نظیر قطعات سفالی، فلزی، و آجری یافت شد، منصوب شد و با پیگیری های انجام شده، کاوش باستان شناسی نجات بخشی با باز کردن شش ترانشه در این محل آغاز گشت. از این شش ترانشه، دو ترانشه I و VI به دلیل نوع آثار به دست آمده از آن ها، اهمیت بیشتری یافتند. این آثار بر اساس نمونه های آزمایشی، قابل انتساب به هزاره پنجم پ. م یا حتی قبل از آن، یعنی اواخر دوران نوسنگی هستند. درواقع تهران به دلیل شرایط جغرافیایی، جزء مناطق مستعد برای شکل گیری استقرارهای عصر مس سنگی به حساب می آید. نتایج به دست آمده از کاوش های نجات بخشی مولوی با نمونه تاریخ گذاری مطلق، اطلاعات فراوانی از فرهنگ های پیش ازتاریخی به ویژه دوران مس سنگی شهر تهران را در اختیار پژوهشگران فلات مرکزی قرار داد. مدارک موجود از ترانشه I شامل سفال های نوع چشمه علی، تکه های استخوان حیوانی به همراه ابزارهای سنگی از نوع تیغه، ریز تیغه و سنگ مادر فشنگی که در نوع خود در دشت تهران بی نظیر است و نیز سازه حرارت دیده«به احتمال زیاد اجاق» و تدفین انسانی هفت هزارساله است که شواهدی از سکونت گاه های اوایل دوران مس سنگی را به صورت پراکنده در منطقه مولوی تهران را نشان می دهد. نتایج نمونه های آزمایش شده از این ترانشه، مهر تأییدی بر وجود محوطه ای چند دوره ای از اواخر هزاره ششم تا هزاره اول ق. م در منطقه مولوی است که در مقاله حاضر، نتایج ترانشه I موردبحث و استدلال قرارگرفته است.